หนังตะลุง

หนังตะลุงปักษ์ใต้

ชวน เพชรแก้ว

          พจนะสารานุกรมของเปลิ้อง  ณ  นคร ให้ความหมายของคำว่า “ตลุง” ไว้ว่า “ตะลุง น. เสาประโคน,เสาสำหรับผูกช้าง,การมหรสพอย่างหนึ่ง ใช้หนังสลักเป็นรูปภาพเล็กๆ เรียกว่าหนังตะลุง ถต,น.หนังควน”

     หนังตะลุงเป็นศิลปะการแสดงอย่างหนึ่งของปักษ์ใต้ มีทั้งบทพากย์และบทเจรจาผิดกันกับพากย์โขน หรือละคร ส่วนมากใช้กลอนตลาด เดิมทีเดียวเล่นเรื่องรามเกียรติ์เป็นพื้นครั้นต่อมานายหนังเลือกเรื่องอื่นๆในวรรณคดีไทยบ้างชาดกบ้าง แล้วแต่จะเห็นสมควร เช่น เรื่องไกรทอง สังข์ทอง ไชยเชษฐ์  แก้วหน้าม้า เป็นต้น การทำรูปหนังตะลุงจะต้องวาดรูปสมมุติลงในแผ่นหนังสัตว์ต่างๆ เช่น หนังวัว หนังควาย หนังเก้ง หรือกระจงเป็นต้น โดยเอามาแช่ในน้ำส้ม แล้วขูดให้บางใส แล้งขึงให้ตึง วาดรูปพระ รูปนาง รูปยักษ์ ตามที่ต้องการ ต่อจากนั้นก็ตัดออกมาเป็นรูปและระบายสี แล้วใช้ตับคีบสำหรับถือหรือปักที่หน้าจอ ใส่มือและไม้ผูกติดกับมือสำหรับเชิดก็เป็นอันเสร็จ ถ้าเป็นรูปตัวตลกไม่จำเป็นจะต้องพิถีพิถันมากนัก แต่ตัวพระ ตัวนางจะต้องประณีตเป็นพิเศษ

          ประวัติความเป็นมา

     หนังตะลุงมีประวัติความเป็นมาอย่างไรยังถือเป็นข้อยุติไม่ได้ ชาติเก่าแก่ คืออียิปต์ กรีก โรมัน จีน และอินเดีย มีนิยายปรัมปราเกี่ยวกับการแสดงหนังและหุ่นมาแล้วตัวหนังนั้นทำด้วยกระดาษแข็ง ๆ บ้างแผ่นดีบุกบ้าง ส่วนทางเอเชียนิยมทำด้วยหนังสัตว์ ทางชวามีวายังกุลิตอินเดียเริ่มมีการแสดงหนังหลังพุทธกาลเล็กน้อย ไทยและชวาอาจรับต้นเค้ามาจากอินเดียก็ได้

     มหรสพของไทยเราที่ขึ้นตามาแต่โบราณก็คือหนังใหญ่ หนังนั้นมีหลักฐานที่ปรากฏว่าเล่นกันมาก่อนสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ในวรรณคดีเรื่องสมุทรโฆษคำฉันท์ได้กล่าวว่า แต่งขึ้นเพื่อใช้เล่นหนังในพระราชพิธี ซึ่งน่าจะหมายถึงการแสดงหนังใหญ่นั่นเอง มีผู้เชื่อว่าหนังใหญ่น่าจะมีมาก่อนหนังตะลุง

          สุนันทา  โสรัจจ์ สันนิษฐานไว้ใน”โขน ละคร ฟ้อนรำ และการละเล่นพื้นเมือง “ ว่า”หนังตะลุงคงเป็นมหรสพอย่างหนึ่ง ซึ่งมีมาราวๆสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น หรือก่อนจากนั้น และอีกประการหนึ่ง การเล่นหนังตะลุงคงมีมาแต่สมัยศาสนาพราหมณ์มีอิทธิพลเหนือศาสนาพุทธ เพราะจะเห็นว่าฤาษี และพระอิศวรเป็นแบบพราหมณ์โดยแท้”

     ชาวภาคใต้เรียกหนังตะลุงว่า “หนัง” เฉยๆก็มีบางทีเรียกว่า”หนังลุง” “หนังควน”ก็มี ส่วนชื่อเรียกว่า”หนังตุลุง” นั้น มีผู้สันนิษฐานว่า การมหรสพที่เรียกว่าหนังตะลุงได้มีแพร่หลายขึ้นที่เมืองพัทลุงก่อนอื่น คนทั่วไปจึงเรียกหนังที่มาจากจังหวัดพัทลุงว่า”หนังตะลุง”หรือ”หนังพัดลุง” จนเป็นหนังลุงในภาษาปักษ์ใต้ และเป็นหนังตะลุงในภาษากลางเพราะอาจจะกร่อนมาจาก”หนังพัทลุง”ก็ได้

          จังหวัดนครศรีธรรมราชดูเหมือนจะเป็นจังหวัดที่มีคณะหนังตะลุงมากที่สุด กล่าวคือมีคณะหนังตะลุงอยู่ทั่วไปเกือบทุกอำเภอ คณะที่มีชื่อเสียงโด่งดังและเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลายมีตั้งหลักแหล่งอยู่ที่จังหวัดนครศรีธรรมราชเป็นส่วนใหญ่ ในปัจจุบันเป็นที่ยอมรับกันว่า หนังตะลุงที่มีชื่อเสียงนั้นมีหนังตะลุงของจังหวัดนครศรีธรรมราชอยู่ด้วยเป็นส่วนมาก หนังตะลุงที่มีชื่อเสียงในอดีตได้แก่ หนังดำวิน หนังเอียดนุ้ย หนังเรื้อย หนังตุด หนังสังข์ และหนังจันทร์แก้ว เป็นต้น ส่วนหนังตะลุงที่ยังมีชีวิตอยู่และมีชื่อเสียงมากในปัจจุบันมีอยู่หลายคณะ เช่นหนังประทิ่น หนังปรีชา หนังเคล้าน้อย เป็นต้น

          เครื่องดนตรี

     หนังตะลุงคณะหนึ่งมีเครื่องดนตรีประกอบการเล่น ประมาณ 6 ชิ้น คือโหม่ง 1 คู่ ทับหรือโทน 1 คู่ ฉิ่ง 1 คู่ กลองชาตรี 1 ใบ ปี่ชวา 1 เลา และกรับหรือแกละ 1 คู่ ในปัจจุบันนี้หนังตะลุงไม่น้อยที่นำเครื่องดนตรีสากลเข้าประสม เช่น กลองจะไม่ค่อยใช้ แต่กลับใช้กลองของเครื่องดนตรีสากล ปี่ชวาก็ใช้ไวโอลินแทน หรือไม่ก็ใช้ซอแทนปี่หรือควบคู่ไปด้วย ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นซอด้วงมากกว่าซออู้ เพราะเสียงเข้ากับเสียงปี่ได้สนิท

          คณะหนังตะลุง

     หนังตะลุงคณะหนึ่งเรียกว่า 1 โรง คณะหนึ่งมีประมาณ 6-7 คน คือมีนายโรงหรือนายหนัง 1 คน

          นายหนังเป็นคนที่มีความสำคัญที่สุดในคณะ ชื่อของคณะส่วนมากเป็นชื่อของนายหนังนั่นเอง นายหนังต้องเหน็ดเหนื่อยมากทั้งกายและสมอง เพราะต้องทำหน้าที่เป็นตัวหนังทุกตัว คือทั้งทำหน้าที่พากย์ คือว่ากลอนสด และเจรจารวมทั้งเชิด ผู้เป็นนายหนังส่วนใหญ่จึงมักเป็นผู้ที่มีปฏิภาณไหวพริบดี แสดงได้ทุกบทบาท พูดได้หลายเสียง มีความรอบรู้ มีอารมณ์ขัน นายหนังจึงเป็นแกนสำคัญของคณะหนังตะลุง

     ส่วนลูกคู่ก็มีครบชุดตามเครื่องดนตรี คือ คนตีทับ 1 คน ทับจะวางคู่กันโดยกลับ 1 คนถ้ามีซอด้วงด้วยก็มีคนสีซอด้วงอีก 1 คน

     นอกจากนี้หนังตะลุงบางคณะยังมีหมอไสยศาสตร์ประจำอยู่อีกโรงละ 1 คน หมอไสยศาสตร์มีไว้เพื่อทำพิธีเมื่อมีการแข่งขันกัน หรือมีไว้เพื่อป้องกันการถูกกระทำด้วยไสยศาสตร์ในบางครั้ง

     ลูกคู่ของนายหนังตะลุงนอกจากจะมีหน้าที่เล่นดนตรีแล้ว ยังต้องขนย้ายดนตรีในการเดินทางไปแสดงอีกด้วย ซึ่งนับเป็นงานหนักไม่น้อย และในบรรดาลูกคู่ทั้งหลายบางทีก็มีเด็กที่จะฝึกหัดเพื่อจะเป็นหนังตะลุงอยู่ด้วย ลูกคู่ประเภทนี้มักจะทำงานทุกอย่างโดยไม่คำนึงถึงความเหนื่อยยาก และมักจะไม่รับค่าตอบแทนใดๆทั้งสิ้น เพราะถือว่าได้รับความรู้จากนายตะลุงผู้เป็นอาจารย์เป็นสิ่งตอบแทนอยู่แล้ว ยังถือว่าการรับค่าตอบแทนจากอาจารย์ทำให้ไม่เป็นศิริมงคลแก่ตัวอีกด้วย

          องค์ประกอบในการแสดง

          องค์ประกอบในการแสดงหนังตะลุง นอกจากเครื่องดนตรีแล้ว ยังมีโรงหนัง จอหนัง และรูปหนัง โรงหนังตะลุงใช้เนื้อที่ราว  2 – 3เมตร ปลูกแบบยกพื้นสูงกว่าระดับศีรษะผู้ใหญ่เล็กน้อยหลังคาเพิงหมาแหงน หลังคาส่วนหน้าสูงจากพื้นโรงพอยืนได้สบาย แล้วค่อยลาดลงต่ำสุดที่ท้ายโรงมาเป็นกันสาด ด้านหน้าใช้ผ้าขาวบางขึงเป็นจอ ในโรงมีตะเกียงน้ำมันไขสัตว์ หรือตะเกียงน้ำมันมะพร้าว หรือตะเกียงเจ้าพายุ หรือดวงไฟแขวนไว้ใกล้จอสูงจากพื้นราว 1 ฟุตเศษ จอกว้างและยาวประมาณ 5 - 10 ฟุต ติดจอผ้ามีต้นกล้วยยาวเกือบเท่าความยาวของจอนอกจากนี้ยังมีต้นกล้วยวางไว้ข้างฝาทั้งสองข้างของโรง เพื่อปักพักรูปหนัง ส่วนด้านข้างทั้งสองข้างกั้นด้วยทางมะพร้าวหรือจากบนหลังคาจะมีเชือกผูก 2-3 เส้นแขวนรูปหนัง

     สำหรับรูปหนังตะลุงขอกล่าวเพิ่มเติมว่ามีหลายขนาด  คือ เล็กใหญ่แตกต่างกัน รูปยักษ์ รูปเจ้าเมือง และรูปฤาษีจะใหญ่กว่ารูปอื่นๆ รูปหนังประเภทตัวตลกเกือบทุกตัวถ่ายทอดไปจากบุคคลจริงๆ หนังตะลุงคณะหนึ่งจะมีตัวตลกเอกอยู่ 1- 2 ตัว และเปรียบเสมือนตัวแทนของนายหนังเอง หนังตะลุงแต่ละคณะมีรูปหนังไม่เท่ากัน มีประมาณ 150 – 300 ตัว ตามความจำเป็นที่ต้องใช้ มีที่เก็บเรียกว่าแผง เมื่อไปแสดง ณ ที่ใดจะต้องนำรูปหนังออกมาจากแผงให้หมด แล้วจัดเรียงไว้ตามลำดับการใช้ และเมื่อแสดงแล้วต้องจัดเก็บใส่แผงไว้อย่างเป็นระเบียบเรียบร้อย ดังเดิม

วิธีเล่นหรือแสดงหนังตะลุง

          โอกาสที่หนังตะลุงจะแสดง คืองานสมโภช หรืองานเฉลิมฉลอง ส่วนงานมงคลนั้นแต่เดิมจะไม่นิยม แต่เดี๋ยวนี้คลายความเคร่งครัดลงไปแล้ว สำหรับงานศพ ถ้าเป็นงานศพสดจะไม่นิยมเพราะเจ้าของกำลังอยู่ในอารมณ์เศร้า แต่ถ้าเป็นงานศพกระดูกก็มีในบางท้องถิ่นเท่านั้นที่นิยมในปัจจุบันนี้ดูเหมือนว่าการแสดงหนังตะลุงมักอยู่ในรูปจัดหารายได้เป็นส่วนใหญ่อาจจะหารายได้บำรุงวัด หรือไม่ก็เป็นธุรกิจการค้าไปก็มี

     การแสดงหนังตะลุงอาจจะแสดงเพียงครึ่งคืน หรือตลอดคืนก็มี มักเริ่มแสดงในเวลาประมาณ 20.30 – 21.30 น. ถ้าแสดงตลอดคืนจะมีพักตอนเที่ยงคืนไม่เกิน 1 ชั่วโมง การคิดค่าจ้างขึ้นอยู่กับหนังว่ามีชื่อเสียงหรือไม่ ถ้าเป็นคณะที่มีชื่อเสียงราคาค่าจ้างอาจถึง 5,000 บาทต่อคืนก็ได้

     ก่อนลงมือแสดงจะมีโหมโรงก่อน หรือ “ลงโรง”  หรือ “ตีเครื่อง” เพื่อเริ่มเรียกคนดูแล้วเอารูปปักหน้าจอ อาจเป็นรูปปราสาท ก่อนรูปหนังนายหนังจะสวดมนต์คาถาคุ้มครองป้องกันตัว เสร็จแล้วเอารูปลิงดำลิงขาวให้มารบกัน ฤาษีจะออกมาห้ามปรามสั่งสอนต่อไปจะออกรูปพระอิศวรหรือรูปโค หลังจากนั้นก็ออกรูปหน้าบท ออกมาขับบทไหว้ครูอาจารย์ บิดามารดา ผู้ที่เคารพนับถือ ตลอดจนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายให้มาคุ้มครองป้องกัน ต่อจากนั้นก็ออกรูปตังตลกมาบอกเรื่องที่จะแสดงในคืนนั้น  แล้วก็เริ่มแสดงเรื่อง โดยออกรูปเจ้าเมือง นางเมือง เรื่องที่แสดงถ้าเป็นในสมัยก่อนมักแสดงเรื่องรามเกียรติ์  แต่ในปัจจุบันนี้ เนื้อเรื่องมักเป็นเรื่องเกี่ยวกับนวนิยายสมัยที่มีครบทุกรส

     ถ้าการแสดงนั้นเจ้าภาพต้องการแก้บนด้วย  หลังจากออกรูปหน้าบทแล้วจะเริ่มเล่นเรื่องรามเกียรติ์ตอนเจ้าบุตรเจ้าลบ หรือ อาจเป็นคนอื่นก็ได้ เพื่อถวายเจ้าพ่อ หรือ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่บนบานไว้ จะเล่นอยู่ประมาณ 5- 7 นาที คือถ้าเป็นตอนเจ้าบุตร เจ้าลบ  พอศรที่แผลงถูกต้นรังขาดก็เป็นการประกาศว่า  คำบนบานของเจ้าภาพสิ้นสุดลงแล้ว  ต่อจากนั้นก็มีตัวตลกออกมาบอกเรื่องที่แสดงแล้วดำเนินเรื่องไปตามธรรมดา

          ความเชื่อเกี่ยวกับหนังตะลุง

     นอกจากจะถือว่า หนังตะลุงเป็นเรื่องบันเทิงใจอย่างมหรสพทั่วๆ ไปแล้ว ยังมีความเชื่อทางไสยศาสตร์ปะปนอยู่ด้วยหลายประการ ซึ่งจะประมวลเป็นข้อๆ ต่อไปนี้

          1.การปลูกโรงหนังตะลุง จะไม่หันหน้าโรงไปทางทิศตะวันตก และทิศตะวันออกการแข่งกับแสงพระอาทิตย์  และพระจันทร์ถือเป็นอัปมงคล หนังจะไม่ยอมเล่น  แต่ปัจจุบันความเชื่อในเรื่องนี้เสื่อมคลายลงไปอันมาก

     2.หยวกที่ใช้ปักตัวหนัง  มักเจาะแล้วฝังหมาก ฝังพลูไว้ข้างใน เพื่อป้องกันการถูกกระทำทางคุณไสยศาสตร์ และเพื่อผูกใจคนดู

     3.หนังตะลุงแต่ละโรงมักมีหมอไสยศาสตร์หมอไสยศาสตร์จะคอยทำพิธีเพื่อป้องกันการถูกกระทำต่างๆ  โดยเฉพาะถ้าเป็นการประชันด้วยแล้ว ถือว่าเป็นสิ่งขาดไม่ได้

     4.รูปหนังที่ถือว่าศักดิ์สิทธิ์ เช่น รูปฤาษี รูปพระอิศวรทรงโค รูปเทวดา หนังตะลุงจะต้องนับถืออย่างมั่นคง และรูปเหล่านี้มักจะทำจากหนังสัตว์ที่ตายอย่างพิสดาร เช่น ฟ้าผ่าตาย หนังเท้าของครูอาจารย์  บิดา มารดา ส่วนตัวตลกต่างๆ ก็มีเคล็ดว่า ให้ตัดหนังอวัยวะเพศชายของคนตายแล้วมาปะติดตรงส่วนปากล่างของรูป เพื่อจะได้ช่วยให้ตลกและชวนขันยิ่งขึ้น

     5.ก่อนออกเดินทางไปแสดง ณ ที่ใดก็ตาม คณะหนังจะต้องประโคมดนตรีขึ้นเป็นเพลงเดิน และเชิดเป็นการเอาฤกษ์ และในขณะเดินทางไปนั้น ถ้าหากผ่านวัด และสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ ต้องตีกลองเพื่อเป็นการคารวะทุกแห่งไป

     6.เมื่อไปถึงบ้านงานแล้ว จะนำรูปหนังและเครื่องดนตรีขึ้นทางหน้าโรงเท่านั้น ส่วนนายหนัง และลูกคู่ต้องขึ้นทางหลัง และก่อนขึ้นต้องเดินเวียนโรงหนัง 1 รอบ ถ้าโรงนั้นเคยมีคณะอื่นมาแสดงแล้ว จะต้องทำความสะอาดเสื่อหมอน และเปลี่ยนหยวกสำหรับปักรูปเสียใหม่ด้วย ทั้งนี้ ก็เริ่มป้องกันการกระทำทางไสยศาสตร์นั้นเอง

          7.ถ้าเป็นการแสดงในงานศพ ผู้แสดงจะต้องมีคมถมอาคม หรือความรู้ทางไสยศาสตร์เป็นอย่างดี ถ้าไม่เช่นนั้นอาจจะทำให้เสื่อม หรือเป็นอันตรายได้ และเมื่อถึงวันเผาศพ หนังจะต้องขนย้ายเครื่องที่แสดงลงมาไว้ข้างล่างให้หมด แล้วค่อยขนย้ายเข้ามาใหม่เมื่อเผาศพเสร็จแล้ว

          8. ถ้าเป็นงานแต่งงาน ต้องแสดงก่อนวันแต่งงาน หลังจากพิธีแต่งงานแล้ว ไม่นิยมแสดง เพราะถือว่าเป็นอัปมงคล

          9. การผูกจอหนัง นายหนังจะต้องผูกเชือกเส้นกลางของขอบล่างหนึ่งเส้น ที่ลูกคู่วันไว้เพื่อเอาเคล็ดว่าเป็นการผูกใจ

     10. การวางรูปเพื่อเตรียมการแสดง และการเก็บรูป รูปที่นำออกมาแสดงจากแผง ถ้าเป็นรูปตัวกลางวางไว้ในที่ต่ำๆ ส่วนรูปศักดิ์สิทธิ์ เช่น เทวดา ฤๅษี ต้องแขวนไว้เหนือระดับศีรษะ และเมื่อเก็บเข้าแผงจะต้องจัดแบบมีระเบียบ คือ รูปไม่สำคัญวางไว้ข้างล่าง จัดรูปพระ รูปยักษ์ไว้คนละส่วนไม่ปะปนกัน รูปเทวดา หรือฤาษีจะต้องจัดไว้ข้างบนสุด ส่วนรูปผู้หญิงจะสัมผัสกับรูปฤาษีไม่ได้อย่างเด็ดขาด นอกจากนั้นแผงที่ใช้เก็บรูปจะให้ใครข้ามไม่ได้เช่นเดียวกัน

          11.ก่อนลงมือแสดงต้องมีพิธีเบิกโรง ถ้าเป็นงานมงคลเจ้าภาพต้องจัดหาขันหมาก 1 ชุด มีหมากพลู 9 คำ เทียน 1 เล่ม ถ้าเป็นงานอวมงคลให้เพิ่มเสื่อ 1 ผืน หมอน 1 ใบ หม้อน้ำมนต์ 1 ใบ ถ้าเป็นงานแก้บนใช้หมากพลู 9 คำ เทียน 9 เล่ม บางคณะเพิ่มดอกไม้ ข้าวสาร ด้ายดิบด้วย ส่วนเงินค่าเบิกโรงในแต่ละครั้งจะได้แก่ผู้หามแผงเก็บรูปหนัง ( เงินค่าเบิกโรงแต่เดิมคิดเป็นเงิน 1.50 บาท ในปัจจุบันคิดเป็นเงิน 12 บาท )

          เป็นที่น่าเสียดายว่าในปัจจุบันนี้ หนังตะลุงของชาวปักษ์ใต้ แม้จะยังเป็นที่นิยมกันอย่างกว้างขวาง และผูกพันกับชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านอยู่มากก็ตาม แต่เป็นการผูกพันกับชีวิตชาวชนบทเท่านั้น หนังตะลุงเริ่มหมดความนิยมจากคนในเมืองที่มีความเจริญทางวัตถุอย่างเห็นได้ชัด เพราะเดี๋ยวนี้มีภาพยนตร์ และการละเล่นอื่นๆ ที่น่าสนใจและทันสมัยมากขึ้น และอีกประการหนึ่งที่น่าเสียดายมากก็คือ หนังตะลุงส่วนใหญ่ได้ปรับปรุงตัวเองให้ทันสมัยจนเอกลักษณ์ที่แท้จริงได้สูญหายเกือบหมดสิ้น